52 ivan_highΚάποτε υπήρχε μια μεγάλη χώρα που την έλεγαν Γιουγκοσλαβία. Εκεί ζούσαν μαζί Σέρβοι, Κροάτες, Σλοβένοι, Βόσνιοι, Κοσοβάροι, Αλβανοί, Σλάβοι της σημερινής ΠΓΔΜ, Μαυροβούνιοι και άλλες μειονότητες. Αυτό μέχρι το 1990. Τότε, ένας απίστευτος στρατιωτικός ανεμοστρόβιλος παρέσυρε στο διάβα του και κατέστρεψε τα πάντα. Γκρέμισε και ισοπέδωσε ένα οικοδόμημα που φαινόταν ότι κουβαλούσε τρομακτικές φθορές κι ας έδειχνε σχεδόν άτρωτο.

Και όμως. Κανένας δεν σκεφτόταν τότε ότι μια μέρα οι χθεσινοί γείτονες, οι συμμαθητές, οι φίλοι θα μετατρέπονταν σε θανάσιμους εχθρούς. Θα κυνηγάνε ο ένας τον άλλον δίχως έλεος και δίχως μνήμη. Η λησμονιά τού χθες ανακατεμένη με το εθνικιστικό “θέλω” του σήμερα, τροφοδοτούμενο από το βαθύ μίσος που βγήκε στην επιφάνεια και κυρίευσε τους πάντες, εκδηλώθηκε με εκκωφαντικό θόρυβο. Θαρρείς πως περίμενε απλώς το σήμα για να ισοπεδώσει το σύμπαν.

Και όταν το σήμα το έδωσαν αυτοί που το ονειρεύονταν καιρό, τον κατακερματισμό της Γιουγκοσλαβίας, στο όνομα του ελέγχου και του έθνους που “κινδύνευε από την πολλή αυτονομία”, αλλά και ακολουθώντας το ντόμινο που επακολούθησε την πτώση του τοίχους του Βερολίνου και την περεστρόικα του Γκορμπατσόφ, χάθηκαν χιλιάδες ζωές και τη θέση της πανίσχυρης και ενωμένης Γιουγκοσλαβίας πήραν τα σημερινά μικρά και ανεξάρτητα (;) βαλκανικά κράτη.

Πότε εύκολα (σπάνια) και πότε δυσκολότερα (το συνηθισμένο), οι λαοί αυτής του χερσονήσου, που, όχι άδικα, αποκαλείται και πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης, μετά τη λαίλαπα των πολέμων προσπαθούν να συνυπάρχουν. Δεν είναι ούτε εύκολο ούτε, όμως, ακατόρθωτο. Αρκεί, όπως μας λέει ο βραβευόμενος Βόσνιος σκηνοθέτης και σεναριογράφος Ιβάν Ραμαντάν, να αποφασίσουμε πως στα Βαλκάνια χωράμε όλοι. Πάντα χωρούσαμε, έστω κι αν πάντα βρίσκαμε έναν τρόπο να συγκρουόμαστε. Μα, αν δεν το κάναμε, δεν θα ήμασταν Βαλκάνιοι.

Ο Ιβάν, ένας νεαρός δημιουργός που ζει στη Γαλλία, αντιπροσωπεύει αυτό που από πολλούς αποκαλείται βαλκανικό σύνδρομο.

Οι δικοί του, που μέχρι την αυγή του πολέμου ζούσαν στο Σαράγεβο, βρέθηκαν ανάμεσα στα πυρά των αντιμαχομένων πλευρών. Εκεί όπου οι μουσουλμάνοι και οι ορθόδοξοι επιβίωναν σε φαινομενικά απόλυτη αρμονία (με τις γνωστές αναταραχές στο Κόσοβο από το 1981), μια σπίθα έφτανε για τη μεγάλη φωτιά που θα ακολουθούσε.

«Και ξάφνου ξεχάστηκαν τα πάντα. Η μαύρη σκόνη του πολέμου έθαψε φιλίες δεκαετιών, ο γείτονας σε έψαχνε για να σε εξοντώσει κι εσύ έπρεπε να βρεις τρόπο να φύγεις. Να πας μακριά, αλλά όχι να χαθείς. Και οι δικοί μου, που ήταν μεικτή οικογένεια, έπρεπε να απομακρυνθούν άμεσα. Δεν ήξεραν από πού ερχόταν ο κίνδυνος. Η μητέρα μου Σέρβα στην καταγωγή και ο πατέρας Βόσνιος, στέγαζαν μαζί με τον έρωτα τους και τις μεγάλες διαφορές που ανέκυψαν ξαφνικά. Η μονή διαφυγή ήταν η ξενιτιά.

Δέκα ετών παιδί εγώ τότε, θυμάμαι πολλά. Πάρα πολλά μάλιστα. Όλοι νομίζω ότι θυμούνται πολλά. Και ας θέλουν να ξεχνούν. Κι εγώ θέλω να ξεχάσω. Και όταν θυμάμαι τους ήχους των πολυβόλων που μας ξύπνησαν εκείνο το πρωινό του Μαρτίου του ’93 νομίζω ότι μέσα μου γίνεται έκρηξη. Όπως τότε που έσφιγγα τον πατέρα μου και τον παρακαλούσα να φύγουμε…

Στο Παρίσι μεγάλωσα σε μια γειτονιά μεταναστών. Όλες οι φυλές τους κόσμου θαρρείς και έχουν προορισμό αυτήν την πόλη. Μαύροι, λευκοί, μουσουλμάνοι, ορθόδοξοι, βουδιστές, ινδουιστές, θρησκευόμενοι και άθεοι, όλοι μαζί σε μια καθημερινή ζύμωση κουλτούρων. Εκεί είσαι ένας από τους πολλούς. Πάντα κυνηγημένος και πάντα ελεύθερος, έψαχνα να βρω τις… πατημασιές των γονιών μου. Να ανακαλύψω από πού ήρθαν, κουβαλώντας μαζί με τις αναμνήσεις τους και μένα, και πώς θα επιστρέψω εγώ πίσω πατώντας προσεκτικά, αλλά και εξερευνητικά, εκεί όπου τα ίχνη ακόμη δεν είχαν σβήσει.

Ασχολήθηκα με τον κινηματογράφο από την εφηβεία μου. Έτσι κι αλλιώς, ταινία “ήταν η ίδια μας η ζωή”. Το μόνο που έμενε σε μένα ήταν να το αποτυπώσω για να τη δουν και οι άλλοι. Πώς ανακουφίζεσαι όταν μοιράζεσαι με κάποιον ένα βάσανο, μια κρυφή ελπίδα ή προσδοκία, ένα μισοτελειωμένο όνειρο που σε ξύπνησε απότομα τα μεσάνυχτα και δεν μπορείς να κοιμηθείς αν δεν βεβαιωθείς ότι είναι πράγματι όνειρο! Κι εγώ είμαι πάντα ανάμεσα στο όνειρο και τον ξύπνιο μου. Με μάτια μισάνοιχτα, όπως και τότε. Και δεν δυσκολεύομαι καθόλου να βρω τα ίχνη που άφησαν πίσω οι δικοί μου.

Επιστρέφοντας στο Σαράγεβο είναι πάντα ορατά τα σημάδια του χθες αν θες να θυμάσαι και φανερά τα σημερινά κομμάτια ενός νέου παζλ που συντίθεται προσεκτικά. Με βήματα δειλά, σαν να θέλει ένα αόρατο χέρι να αποφύγει τυχόν κακοτεχνίες που θα ξυπνήσουν από λήθαργο τον εφιάλτη.

Οι ήρωές μου, πάντως, είναι συμφιλιωμένοι μεταξύ τους. Τους θέλω λιγάκι συναισθηματικούς, αλλά δίχως να ξεχάσουν τη βαλκανική τους καταγωγή. Η ανεκτικότητα, που για μένα υπήρξε πυξίδα και ανάγκη στα νεανικά μου χρόνια, μακριά από το Σαράγεβο, νομίζω ότι πρέπει να εμφυτευτεί με κάποιον τρόπο σε όλους εμάς που η μοίρα μάς έταξε εδώ, σε αυτή την άγρια και συνάμα περήφανη γη.

Οι μουσουλμάνοι και οι ορθόδοξοι, οι καθολικοί και οι εβραίοι, ανάκατα και αναγκασμένοι να ζουν ο ένας δίπλα στον άλλον, το μόνο που έχουν να κάνουν είναι να ξεχάσουν. Η λησμονιά είναι λυτρωτική πολλές φορές για τον άνθρωπο. Δεν είναι εύκολο, το ξέρω, και δεν υπάρχουν εύκολοι τρόποι, όσο και να ψάξεις, να πείσεις τους ανθρώπους να ξεπεράσουν το μίσος. Η τέχνη και η συνύπαρξη μέσω αυτού, η ανεκτικότητα και η αποδοχή του άλλου, έτσι όπως είναι, με τα καλά του και τα στραβά του, είναι ένας καλός και ανώδυνος δρόμος. Είναι, στην τελική, μια αναγκαιότητα”.

Για την Αυγή της Κυριακής